Książki, których próbowano zakazać - wystawa w Przemyślu

W Przemyskiej Bibliotece Publicznej książki opowiadają własną, nie zawsze wygodną historię. Wystawa „Zakazane. Cenzurowane. Niezapomniane” zabiera czytelników w podróż przez epoki, w których słowa próbowano kontrolować, wycinać z tekstów albo całkowicie usuwać z obiegu.

• „Zakazane. Cenzurowane. Niezapomniane” pokazuje, jak działała cenzura
• Miłosz, Gombrowicz i Hłasko wracają z półki objętej zakazem
• Od Orwella do Anny Frank książki nadal uruchamiają trudne pytania

„Zakazane. Cenzurowane. Niezapomniane” pokazuje, jak działała cenzura

Ekspozycja powstała z okazji Tygodnia Zakazanych Książek, który w Polsce odbywa się od 20 do 26 września 2026 roku. Można ją oglądać w Przemyskiej Bibliotece Publicznej.

Pierwsza część wystawy prowadzi przez dzieje cenzury - od Index Librorum Prohibitorum, czyli indeksu ksiąg zakazanych, po ograniczenia wolności słowa na ziemiach polskich w czasie zaborów. W tamtym okresie literatura i działalność wydawnicza były czymś więcej niż sposobem na rozpowszechnianie opowieści. Pomagały zachować język, kulturę i polską tożsamość. 📚

Ważny fragment ekspozycji dotyczy PRL-u. Państwo decydowało wówczas nie tylko o tym, co wolno wydrukować, ale także o tym, które fragmenty należy usunąć, jakie nazwiska można wymienić i które książki nie powinny trafić do czytelników.

Miłosz, Gombrowicz i Hłasko wracają z półki objętej zakazem

Wśród prezentowanych autorów znaleźli się Czesław Miłosz, Witold Gombrowicz, Marek Hłasko i Tadeusz Konwicki. Ich książki pokazują, że cenzura nie zawsze oznaczała prosty zakaz. Czasem ingerowano w pojedyncze zdania, czasem blokowano całe utwory, a niekiedy usuwano z oficjalnego obiegu dorobek konkretnego pisarza.

Dobrym przykładem jest Zniewolony umysł Czesława Miłosza. Książka ukazała się po raz pierwszy w 1953 roku nakładem Instytutu Literackiego w Paryżu, ale w PRL nie mogła zostać oficjalnie wydana. Krajowe wydanie pojawiło się dopiero w 1989 roku.

Podobny los spotkał twórczość Witolda Gombrowicza. Po krótkim okresie odwilży, gdy w 1957 roku jego utwory znów trafiły do polskich księgarń, już rok później pisarz ponownie został objęty zakazem publikacji. Jego książki krążyły dzięki wydawnictwom emigracyjnym oraz drugiemu obiegowi.

Od Orwella do Anny Frank książki nadal uruchamiają trudne pytania

Kolejne gabloty pokazują publikacje kwestionowane lub zakazywane w różnych krajach z powodów politycznych, religijnych i obyczajowych. Wśród nich są Rok 1984 George’a Orwella, Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya, Zabić drozda Harper Lee, Buszujący w zbożu J.D. Salingera, Dziennik Anny Frank oraz Szatańskie wersety Salmana Rushdiego.

Na wystawie znalazło się także Mein Kampf Adolfa Hitlera - tekst propagujący ideologię nazistowską, którego rozpowszechnianie po II wojnie światowej było w wielu krajach ograniczane.

Zestawienie tych tytułów dobrze pokazuje, jak zmieniały się powody zakazywania książek. Raz chodziło o politykę, innym razem o religię, obyczajowość albo lęk przed ideami, które mogły podważyć obowiązujący porządek. Jedno pozostaje niezmienne: pytania o wolność słowa, dostęp do informacji i prawo do czytania wciąż są aktualne. 🔎

na podstawie: Biblioteka Przemyśl.